X
تبلیغات
علم و معرفت - معلومات در مورد مالداری
احمد وحید "خرموال" محصل دانشکده زراعت دانشگاه  بلخ  بعداز تحقیقات زیاد یک تعداد معلومات را پیرامون مالداری جمع آوری نموده که برای استفاده خواننده گان محترم تقدیم میگردد:

مقدمه:

   مرض طبق یا  Foot and mouth disease)) که بنام بیماری پا و دهن نیزیاد میشود، یک مرض عفونی، ساری و ویروسی گاو، گاومیش، گوسفند، خوک و بز است که شدید ترین نوع آن در خوک و گاو است. این مرض، تب، شاریده گی دهن، پا ها و پستان را در حیوانات سم دار ایجاد مینماید. اولین گزارش درمورد این مرض درسال 1514 در ایتالیا ارائه شد. این مرض درافغانستان نیز عمومیت داشته که ازلحاظ اقتصادی اهمیت زیاد دارد وحیوانات را در یک وقت بسیار کم مصاب ساخته ودرحیوانات بالغ فیصدی تلفات کم بوده اما تولیدات را بسیارکم میسازد.

این مرض در اکثر مناطق پرورش حیوان به استثنای امریکای شمالی، امریکای مرکزی، آسترالیا و نیوزلند به اتفاق می افتد. همچنان بسیاری ازکشور های اروپایی، جاپان، جزایر اقیانوسیه وکارائیب عاری ازاین مرض هستند. این مرض به ندرت به انسان انتقال میآبد که درافریقا، آسیا واروپا به صورت انزوتیک وجود دارد و در بعضی کشورها مانند انگلستان، ریشه کن سازی و راه های دقیق وقایه ممکن شده است. اما بعضاً عفونت ازسایر نقاط جهان به این کشورها وارد میشود.

 دراین مرض علاوه براینکه یک فیصدی محدود حیوانات تلف میشوند، محصولات حیوانی ازقبیل شیر، گوشت وغیره نیز تنزیل میآبد. قوه فزیکی حیوان کم شده، مجادله وازبین بردن آن خیلی قیمت تمام میشود. در حرکت حیوانات ازیک منطقه به منطقه دیگر یا از یک کشور به کشور دیگر مشکلات و قیودات را به بار میآورد. صادرات محصولات حیوانی کاهش میآبد و از نقطعه نظراقتصاد ملی موجب خسارات زیاد میگردد.

سرایت وانتشاراین مرض از طریق مواد خوراکه ملوث که دارای ویروس است وازطریق هوا(erogenous) نیزعمومیت دارد که این مرض تا 60 کیلو متر فاصله بروز میکند یعنی عامل مرض ذریعه جریان باد تا  60کیلو متر انتقال میآبد ودرآنجا باعث شیوع مرض میگردد. دوره تفریحی این مرض 8-3 روز در گاو و تا13  روز در گوسفند میباشد واین مرض در تمام سنین حیوانات حساس بوده وشدت مرض ومرگ و میر در گوساله های شیرخوار بلند است.

حساس ترین حیوانات اهلی به این مرض گاو و خوک هستند وپس از آن گوسفند وبز نیز با اختلاف کمی به آن حساسیت دارند و گوشتخواران وطاق سمی ها نسبت به آن مقاوم اند. حساسیت انسان نسبت به ویروس طبق بسیار کم است و در این مورد گزارش های کمی درمورد ابتلای انسان به این مرض در دست است و در حیوانات حیات وحش مانند آهو و بز کوهی این مرض بار ها مشاهده و گزارش شده است و در حیوانات مانند خوکچه هندی، موش و خرگوش نیز به ویروس طبق حساس اند. اما چوچه ها زیادتر مقاوم اند. در دوشنگله های کوچک ممکن است علایمی را نشان ندهد که در گاو ها مشاهده میگردد اما ضایعات ممکن است به صورت ضایعات منظم در روی بیره دیده میشود. لنگش در دو شنگله های کوچک ممکن خیلی واضح نباشد در حالی که این لنگش در حیوانات دیگر یعنی گاو ها بسیار جدی و واضح است.

رایج ترین انواع ویروس طبق در ایران دو گونه  O وA  و گاهی نیز گونه آسیایی آن بوده است. انتقال ویروس توسط پرنده گان نیز مورد توجه بعضی از دانشمندان بوده ولی به طورقطع به اثبات نرسیده است. محققین انگلیسی انتشار کمتری از ویروس را درمناطق خشک )تا (10kmوانتشار بیشتر آن را در مناطق مرطوب دریایی(تا100km) درشرایط جوی وجغرافیایی ملاحظه کرده اند.

هفت تایپ ویروس مرض طبق موجود است که واکسین یک تایپ به مقابل تایپ دیگر معافیت ایجاد نمی کند که این یک مشکل عمده را در وقایه این مرض بوجود آورده است. سازمان جهانی صحت حیوانی این مرض را در لست (الف) جا داده که یکی از امراضی میباشد که ساری و حاد به شمار آورده است که به طور سریع منتشر شده و سرحدات ملی را نمیشناسد. عواقب وخیم اقتصادی، اجتماعی وصحی داشته و از نگاه تجارت بین المللی حیوانی و تولیدات اهمیت زیاد دارد. این نکته را مد نظر داشته باشیم که سیستم لیست (OIE) بعد ازسپتمبر 2005 وجود نداشته بلکه سیستم جدید زوناشن و کومپارتمنتالایزیشن جای آن را گرفته است. حیوانات جوان نسبت به حیوانات مسن به حالت وخیم مصاب میشوند که بالای حیوان تاثیرات خویش را دارد. انسان ها هم میتواند مصاب این عامل شوند.

تاریخچه

اولین گزارش مرض طبق بوسیله فراکاستو ریویس(Fracastorius) در ارتباط با وقوع مرض درسال 1514 در ایتالیا ارائه شده است. این مرض بطور متناوب در اکثر کشور های اصلی پرورش حیوانات درجهان بجز در امریکای شمالی، امریکای مرکزی، آسترالیا، ونیوزیلند اتفاق می افتد. در گذشته مرض طبق درسال 1872 درآسترالیا به وقوع پیوسته وموجودیت آن درامریکای شمالی ومرکزی وبالاتر از مرز پاناما- کولمبیا شناخته نشده است. بطورمشابه ایرلند، ناروی، گرینلد، ایسلند، آسترالیا، نیوزیلند، جاپان و اکثر جزایر کوچک اقیانوسیه و کارائیب عاری از مرض طبق هستند. درخلال سال های اخیر انگلستان عاری از مرض شده است. (5) (4) )26)

ایالات متحده امریکا تا به حال 9 اپیدیمی مرض طبق را که آخرین مورد آن درسال 1929 بوده تجربه کرده است. درپی واگیری سال 1929، قانونی در امریکا وضع گردید که بر اساس آن ورود حیوان یا محصولات حیوانی از کشورهای آلوده به مرض طبق ممنوع شد.(5)             

برای اولین بار از مصاب شدن حیوانات به مرض طبق درسال 1514 توسط دی فرکسترو(D.Fracastro) درایتالیا خبرداده شد. (14)

مرض طبق در تمامی نقاط جهان به استثنای آسترالیا، نیوزیلند، و امریکای شمالی آنزئوتیک است. در نیوزیلند، مریضی هرگز اتفاق نیفتاده و آخرین بار در سال 1872 در آسترالیا به وقوع پیوسته است. (4)

مسؤلین وترنری فرانسه 13 مورد اشاعه تیپ (O) ویروس طبق را دربریتانیا گزارش کرده اند. (9)

 

 

اپیدمیولوژی

مصابیت در مرض طبق خیلی بلند است اما مرگ و میر کم است. اکثراً مرگ و میر در حیوانات کم سن زیاد است که علت آن از اثر میوکاردایتس یا (Myocardation) میباشد. حیوانات در حالت دوره تفریحی یا مریضی فعال از طریق تنفس، لعاب دهن مواد غایطه ادرار سمن شیر (الی چهار روز قبل از شروع علایم فعال مرض) میتوانند ویروس را انتقال دهند. و سایل بی جان که سبب انتقال مرض میشوند، توسط حیوان مریض آلوده شده اند نیز میتوانند سبب انتشار مرض شوند. هوای آلوده گوشت و تولیدات گوشتی که PH آن ها بالاتر از شش حفظ شده باشد نیز میتواند سبب انتشار مرض شود.

حیواناتیکه حامل این مرض، ویروس را در خالیگاه دهن (اوروفارنکس) به صورت دوامدار حفظ میکنند. اما رول حیوانات حامل در انتقال مرض معلوم نیست. هر زمانی که حیوان حساس داخل تماس با منبع مرض میشود انتقال مرض صورت میگیرد (رول حیواناتی که حامل مرض باقی مانده اند در انتقال معلوم نیست زیرا تا حال واقعه به شده که منبع آن حیوانات حامل باشند).

انتقال مستقیم مرض توسط تماس مستقیم امکان دارد. لذا همیشه شیوع مرض در گله بعد از داخل شدن یک حیوان جدید که در دوره تفریحی باشد یا مریض در یک رمه پیدا میشود.

انتشار غیر مستقیم زمانی واقع میشود که یکی شی یعنی سامان لوازم (آلات جراحی کالا) به طور غیر مستقیم سبب انتقال مرض به حیوان حساس میشود این نوع انتشار مرض میتواند نه تنها باعث انتشار در یک فارم شود بلکه باعث انتشار از یک فارم به فارم دیگر نیز میشود. ویروس طبق میتواند به طور غیر مستقیم از طریق هوا آن هم به خاطر ایجاد ایروسال توسط سیستم تنفس حیوانات مریض منتشر شود. انتقال مرض طبق از طریق هوا برای یک تعداد ویروس یک حقیقت است اما ممکن است برای همه نباشد. در بز و گوسفند عفونت یا انفکشن دوامدارممکن است تاحدود 180- 150 روز و در خوک کمتر از 100 روز و در حیوانات لامه کمتراز 14 روز میباشد. در افریقای جنوبی گاومیش ها میتوانند برای تمام زنده گی آلوده بمانند.

   مرض مذکور در تمام آسیا اندمیک بوده و در افغانستان نیز واقع میشود. در مناطق اندمیک، قابلیت سرایت مرض پائین است اما در مناطق که نفوس حیوانات حساس زیاد است بسیار بلند بوده میتواند حتی وقتیکه morbidity یا مصابیت به امراض زیاد باشد، مرگ و میر پائین بوده، با آن هم حیوانات مصاب شده حالت جسمی را باخته و در تولیدات شیر شان یک تقلیل قابل ملاحظه دیده میشود که مرض بسیار قیمت تمام میشود. (6)

آخرین اپیدمی این مرض در انگلستان در سالهای 1967 تا 1968 روی داد وبرای ریشه کنی آن لازم شد که 450 هزار حیوان کشتار شوند. (5)

   با آلودگی بیش از2300 مرکز و نابودی 430000 حیوان در قبل از کنترول آن، اتفاق افتاد. در ایالات متحده 9 بار این مرض شیوع یافت که اولین بار آن درسال 1870 و آخرین مورد درسال 1920 بوده است. در کانادا این مرض در سال 1952 وقوع یافت و در طی چند هفته ریشه کن گردید. در مکزیک، این مرض درسال 1946 اتفاق افتاده و بعد از کشتار تقریباً یک ملیون حیوان و واکسین حدود 60 میلیون حیوان شده اند و در سال 1954 ریشه کنی اعلام شد. (4)

ورود ویروس مسؤل این اپیدیمی به انگلستان ممکن از طریق گوشتهای آلوده بوده است که در آن زمان، چندین کشور آلوده مرض طبق را وارد کرده بود. به دنبال این اپیدیمی، واردات گوشت به بریتانیا از کشورهای که به این مرض مبتلا بود تنها محدود به گوشتهای بی استخوان گاو شد. در حال حاضرهمین شیوه که توسط چندین کشور اروپایی دیگر نیز دنبال میشود اگرچه مریضی را ریشه کن نکرده اما یکی ازمنابع مهم عفونت رابه حداقل رسانیده است.

گونه های حیوانی دارای سم شکاف دار که در حدود 40 گونه حیوان اهلی و حیوانات وحشی را شامل میشوند در برابر ویروس طبق یا ((FMDV حساس هستند. دراین میان بخصوص میتوان به گاو، خوک، گوسفند، بز و گونه های وحشی مانند آهو، بز کوهی و گونه های شتر اشاره کرد. چندین گونه از حیوانات مانند نوزاد شیر خوار موش، خوکچه هندی، خر گوش و مرغ نیز نسبت به تلقیح با ویروس حساس هستند. (5)

نشخوارکننده گان وحشی مخزن عفونت برای حیوانات اهلی اند. عفونت از راه تنفسی و هضمی انتقال می یابد. باد در گسترش منطقه ای مریضی وپسمانده های غذایی در گسترش بین المللی مریضی نقش مهم دارند. (1)

   ویروسهای (O-A-C) این مرض دربیشتر کشورهای امریکای اندمیک است ولی واکسیناسیون درآنها انجام میشود. میزان وقوع ویروسهای (O-A-C) در اروپا کم است چون واکسیناسیون به صورت جامع انجام میشود. واکسیناسیون در جامعه اروپا از سال 1992 متوقف گردید. ویروسهای (O-A-C) این مرض در بیشتر کشور های افریقای اندمیک است. ویروسهای (O-A-C) این مرض درکشورهای آسیای مرکزی وشرقی اندمیک است وجاپان عاری ازآلودگی میباشد و برنامه های واکسیناسیون در بعضی از کشور ها انجام میشود.

اهمیت انتقال ویروس از طریق هوا به مناطق دور دست مشخص نشده بود تا اینکه طی سالهای 1968- 1967 اپیدمی وحشتناکی در انگلستان به وقوع پیوست و تقریباً 634000 حیوان در اثر آن تلف شده اند. اصولاً انتشار ویروس از طریق هوا به مناطق دور دست به سرعت وسیر باد، حرارت پائین، رطوبت زیاد وهوای ابری بستگی دارد. مسؤلین وترنری فرانسه 13 مورد اشاعه تیپ (O) ویروس طبق را در بریتانیا  گزارش کرده اند. (9)

   محققین انگلیسی انتشار کمتری از ویروس را در مناطق خشک (تا10km) و انتشار بیشتر آن را در مناطق مرطوب (تا100km) در شرایط جوی وجغرافیایی مناسب ملاحظه کرده اند. (10)

 

مرض طبق

Foot and Mouth Disease

مرض طبق یا FMD)) که بنام بیماری پا و دهان نیز یاد میشود ویک مرض عفونی، ساری و ویروسی است که تب و شاریده گی دهن، پا ها و پستان را در حیوانات سم دار ایجاد مینماید. اولین گزارش در مورد این مرض درسال 1514 در ایتالیا ارائه شد. (5)

این مرض درافغانستان نیز عمومیت داشته که از لحاظ اقتصادی اهمیت زیاد دارد و حیوانات را در یک وقت بسیار کم مصاب میسازد و در حیوانات بالغ فیصدی تلفات کم بوده اما تولیدات را بسیار کم میسازد.(11) 

                               

این مرض حیوانات باسم های شکاف دار و ازهر دو نوع اهلی و وحشی را مبتلا میسازد. میزبانان مهم ویروس را گاو، خوک، گوسفند، بز، خوک وحشی، نشخوارکننده گان وحشی، چوچه تیغی، آرمادیلو، رات، سگ آبی، خرس خاکستری، فیل، و بوفالو شامل میگردند.(4)

میزبان طبیعی مرض طبق در اکثر پستان داران است مثل شا گاو، گاومیش، آهو، گوسفند، بز، خوک و شتر یعنی حیوانات دو ناخنه میزبان مناسب این مرض میباشند. (13)

عفونت های تجربی درسگ های جوان، گربه، خرگوش، و چین چیلا گزارش شده است. مریضی با تشکیل تاولها یا آبله ها و زخم درمخاطات دهن (زبان، لبها، لثه ها، و سقف دهان) و پوست، به ویژه به روی پوز، بین و بالای سم ها، برآمده گی شاخی پشت سم، سر پستان ها، و پستان مشخص میگردد.  از نظرعلمی عفونت کمی از این مرض در انسان نیز وجود دارد. (4)

ویروس مرض طبق بنام آفتوویروس Aphtho virus)) یاد میشود که ازفامیل پیکورنا ویروس Picorna virus)) میباشد واین ویروس به هفت نوع زیر تقسیم میشود.

مانند، , (C) ,(A) ,(O) SAT1)) , SAT2)) ، SAT3)) و Asia 1)) میباشد.

تمام آنها به استثنای SAT2)) و SAT3)) درآسیا به وقوع میپیوندد. سیروتیپ های مهم اند زیرا واکسین هائیکه یک سیروتیپ دارند به مقابل سیروتیپ دیگر معافیت ایجاد نخواهد کرد. درسال 1970 سیروتیپ های شناخته شده درافغانستان ،O) , (A) , (C)) و Asia 1)) بوده اند.  حیوانات سم دار به این مرض حساس اند. (6)

یکی ازمشخصات این مرض آبله های تخریش کننده درغشای مخاطی، جلد، بالای سم و در ناحیه بین انگشتان یا ناخنهای حیوان میباشد. (7)

   جراحات ناشی از این مریضی در بافت های پوششی دهان حیوان ازخوردن غذای روزانه باز میدارد و در عین حال تولید شیر گاو ها به شدت کاهش میابد و حیوان دچار لنگش میشود. در مجموع حیوانات مریض به شدت لاغرشده و بعضی اوقات ممکن است تلف شوند. (8)

وقتیکه عامل مرض طبق به عضویت داخل شود خود را به جریان خون رسانده و از آنجا خود را به دهن و پای و همچنان در لاخها Teats)) پستان خود را میرساند و در اعضای مذکور مستقرمیگردد. (2)

   در این مرض دخول ویروس در قدم اول از طریق غشای مخاطی جوف دهن و سیستم تنفس صورت میگیرد که بعد از 18 ساعت آغاز به تکثر خویش درغشای حلقوم، عقدات لمیفاوی مینماید که درمحل دخولی اولین آفتوز Aphtos)) و یا ویزیکل را بار میاورد. از موقیعت اولی عقدات لیمفاوی این ویروس به خون داخل شده بعداً به ارگان های سیستم لیمفاوی که شرایط خوبی برای دیپوسازی این ویروس است جابجا میشوند و نقطه عفونت یا انفکشن نیزآغاز میشود، این مرض معمولاً به شکل ایپی زوتیک ((epizootic و بعضاً پنزوتیک pansotic)) شیوع میکند. (14)

عامل مرض

   عامل مرض طبق یک ویروس (RNA) بدون پوشش بوده که قطرآن 21-25 nm)) نانو متر بوده که از خانواده پیکورناویریده Picornaviridae)) میباشد و فقط از یک جنس آفتوویروس Aphthovirus)) تشکیل شده است. (10) (1) (14)

عامل مرض یک ویروس منفرد نبوده بلکه چند ویروس بوده که علایم کلینیکی مشابه را به وجود می آورند که این ویروس جمعاً هفتاد سب تایپ دارد. (13)

این ویروس درسال 1897 توسط دو دانشمند آلمانی به نامهای (لوفلروفروش) کشف گردید که این ویروس مقابل گرمی و خشکی چندان مقاومت ندارد ولی در هوای سردی وانجماد مدت ها میتواند خاصیت بیماریزایی خودرا حفظ کند. (8)

شکل (4) ویروس مرض طبق

مصرف غذای آلوده، تزریق واکسین های آلوده، تلقیح مایع منی گاوهای مریض و تماس با وسایل وترنری آلوده نیز موجب مریضی حیوانات میشود. دفع ویروس از 24 ساعت قبل از ظهور علایم مریضی آغاز شده و روزها ادامه میآبد. ویروس مرض طبق تا مدتی پس ازبهبود حیوان در قسمت حلق باقی می ماند. (9)

   این ویروس بسیار به آسانی از یک گله و یا رمه به گله ها ورمه های دیگر به صورت مستقیم وغیرمستقیم انتقال می یابد و باد این ویروس را تافاصله km)  100- 50 ) انتقال میدهد(11)

  کنه ها و Fauna)) وحشی نیز منحیث منبع ومنشأ مرض طبق انجام وظیفه می نماید.(2)

طبقه بندی ویروس:

ویروس مرض طبق بنام آفتوویروس Aphthovirus)) یاد میشود که ازفامیل پیکورنا ویروس Picorna virus)) میباشد واین ویروس به هفت نوع زیر تقسیم میشود. مانند(C) ، (A) ، (O) ، SAT1)) ، SAT2)) ، SAT3)) و Asia 1)) میباشد. تمام آنها به استثنای SAT2)) و SAT3)) درآسیا به وقوع میپیوندد. سیروتیپ های مهم اند زیرا واکسین های که یک سیروتیپ دارند به مقابل سیروتیپ دیگر معافیت ایجاد نخواهد کرد. درسال 1970 سیروتیپ های شناخته شده درافغانستان O),(A),(C),) و (Asia 1)بوده اند.  حیوانات سم دار به این مرض حساس اند. (6)

این ویروس دارای مالیکول RNA رشته ای است که کپسیدی متشکل از چهار پروتین VP1 ، VP2 ، VP3، VP4، احاطه می شود. در ساختمان این ویروس 60 نسخه ازهر یک از پروتین ها وجود دارد. این ویروس تقریباً 22nm نانومترقطردارد و واجد تقارن بیست وجهی است. تا به حال 7 سروتیپ اصلی ازاین ویروس به نامهای  Asia1- SAT3- SAT2 - SAT1- C – O – A شناخته شده اند. این ویروس در برابر PH پایین و بالا حساس است و به آسانی توسط اسید ها و قلویها (مانند اسید استیک 5% وآب آهک 2% ) غیر فعال میشود.

دراکثر مناطق وقوع FMD))، تیپ های O-A وC یافت میشوند. تا سال 1962 سه تیپ SAT فقط در افریقا وجود داشته و در این سال تیپ SAT1 در خاور میانه شایع گردید. عفونت تیپ Asia-1 ویروس در بخشهای مختلف آسیا به اتفاق افتاده و در خاور میانه شناسایی شده است و تیپ های O-A و C در اروپا و امریکا جنوبی یافت شده و تیپ O متداولترین آنها میباشد. پوشش پروتینی ویروس طبق یا  V).(FMD حاوی چهار پلی پپتید اصلی VP 1-4   میباشد. برعلاوه دو پلی پپتید فرعی، P40 و P52 ، را میتوان در کپسید ها آشکار ساخت و در ذرات کوچک 12s تولید شده به وسیله شکستن ویروس خالص در PH معادل 6.5 یا حرارت 56 درجه سانتی گراد وجود دارند. (4)

   وهمچنان حرارت زیاد (18-100) درجه سانتی گراد ویروس طبق را در چند ثانیه یا چند دقیقه می کشد. در حالیکه ویروس FMD پس از خشک شدن میتواند از یک هفته تاچند ماه در داخل وروی اجسام بی جان زنده بماند. حرارت پایین باعث بقای بیشتر آن میگردد و ویروس در(20) درجه سانتی گراد سالها زنده می ماند. محلول (1-2%) فرمالین نیز ویروس طبق را در مدت چند ساعت می کشد. ترکیبات اسید پراستیک نیز اثرات به ویروس دارد. (10)

هر وقت که ویروس از طریق غیرمستقیم انتشار کند عوامل محیطی در زنده مانده ویروس رول مهم را بازی میکند. انتقال مرض طبق از طریق سیستم تنفس در نشخوار کننده گان میباشد. (14)

علایم کلینیکی

وقتیکه مرض طبق درگاو ها بروز نماید حیوان تب شدید میداشته باشد، همچنان حیوان افسرده، بی اشتها و التهاب درد ناک در دهن حیوان به ملاحظه میرسد و در این مرحله درجه حرارت بدن حیوان تنزیل می یابد، مقدار زیاد لعاب دهن حیوان خارج میگردد، لعاب مذکور به شکل رشته های طویل از دهن حیوان آویزان میباشد، حیوان لب های خود را میساید و به احتیاط کامل نشخوار یا چیزی را میجود یعنی حیوان نشخوارنمی کند. وزیکولها (aphtae یا vesicles) یا آبله های که درموکزای دهن (buccal) در بیره ها (dental pad) و بالای زبان تشکیل میشوند از یک الی دو سانتی متر قطر میداشته باشند، آبله های مذکور در ظرف 24 ساعت می کفند و سطح شاریدگی دردناک باقی می ماند که در ظرف یک هفته بهبود می یابد. توأم یا بعد از اینکه لزیونها در دهن تشکیل گردید، وزیکول ها در پا ها خصوصاً در قسمت بین ناخن ها (clefts) و در پیوست سم و جلد (Coronet) به میان می آید. کفیدن وزیکولها موجب نا آرامی شدید و لنگش حیوان میشود. اکثراً حیوان به روی سینه میخوابد یا دراز میکشد و پندیدگی درد ناک متبارز در coronet پای تولید میگردد. بعضاً واقع میشود که بکتریای محیطی در لزیونهای مذکور مستقرشده، بهبودی لزیونها را به تأخیر می اندازد و بعضی اوقات ممکن بکتریای مذکور انساج عمیق پای را مورد حمله قرار داده موجب لنگش حیوان میگردد.

        

وزیکولها یا آبله ها ممکن درلاخهای پستان نیز واقع شود. درصورتیکه وزیکولها در سوراخ لاخها تولید گردد ممکن موجب به میان آمدن التهاب شدید پستان (Mastitis) شود. اگر حیوانات حامله دار به مرض طبق دچار شوند ممکن سقط جنین نمایند و متعاقباً موجب عقیمی حیوان مذکور گردد. وضع عمومی حیوان به سرعت برهم می خورد، محصولات شیر آن در مرحله شدت مرض تنزیل می یابد. حیوانات دو الی سه روز بعد از اینکه لزیونها بهبود یابد به خوراک شروع می نمایند اما دوره بهبودی یا شفا یابی مرض آن طویل میباشد یعنی تقریباً شش ماه را در بر میگیرد تا حیوان دو باره به حالت اصلی خود بر گردد. گوساله های جوان نسبت به گاو ها مقابل مرض حساسیت بیشتری میداشته باشند و بدون اینکه لزیونهای اختصاصی را نشان دهند ممکن موجب تلفات زیاد تر در آنها گردد.(2)(15)(1)(3)(9)

علایم مانند تشکیل وزیکول vesicle در زبان، کام، لبها، پوز (muzzle) و سوراخ های بینی (nostrils) همراه با دهن پر از لعاب و صدای مکیدن لب به میان میآید. وزیکولها پاره شده و قسمت های بزرگ حجرات epithelium زبان و لب پوست داده و زخم های سرخ در زیر آن به جا میماند. (6)

جراحات مریضی مانند زخم روی زبان، پستان و بین سم ها به مشاهده میرسد و نیز کم اشتهای، سستی و قدرت تولیدی شیر کم به حیوان به مشاهده میرسد و همچنان حیوان لاغر میشود. (12)

       علایم لعاب دردهن وزخمها درزبان وبیره حیوان مریض

 علایم مانند تشکیل زخمها درحلق وسقف دهان، درپوست ناحیه تاجی میباشد وبعضی اوقات سم ها می افتد و بعضی اوقات علایم مانند تشنگی ولاغری در حیوانات دیده میشود. ادامه از دست دادن و زن جسم در نتیجه سبب سقط جنین و مرض شکرمیگردد. (7) (4)

شکم حیوان باد میکند وبا اسهال شدید همراه میباشد. افتادن سرحیوان به پایین ازجمله علایم ابتدائی این مرض میباشد(14)  (8)

اگرحیوان حامله باشد احتمال سقط جنین یا نقصان کردن آن بسیار زیاد است. حیواناتیکه سقط نموده باشند بعد ازصحت یابی چانس بارداری یا حامله شدن درآنها کم میباشد. دوره تفریحی مرض درگاو ها 3-8 روز در گوسفندان 13 روز را در بر میگیرد و دوره صحت یابی در حیوان نظر به شرایط فرق مینماید و از 2-6 ماه را در بر میگیرد اما بعد از صحت  یا بی حالت حیوان به حالت اولی بر نمی گردد. (11)

تغیرات پتالوژیکی

موجودیت ویزیکل ها و زخم ها در قسمت جوف دهن، جلد، پستان و پا ها یکی از خواص این مرض میباشد و بعضاً ویزیکل ها در غشای مخاطی رومن و ابومزوم نیز مشاهده میگردد و در پرده قلب تجمع مایع بی رنگ و شفاف و لکه های سفید زردی دار مشاهده میگردد. (14)

حیوانات حامله سقط میکنند، مرگ و میر در حیوانات کاهل یا جوان ندرتاً اتفاق می افتد. برگشت به حالت عمومی و حالت شیر دهی حیوان مدت زیاد را در بر خواهد گرفت. حیواناتی که صحتمند شوند، ممکن ویروس را برای ماه ها و سالها حمل کنند. حیوانات جوان قبل از تشکیل vesicle  ویزیکل ها در مرحله حاد ممکن بمیرند و مرگ ناشی ازنکروز عضلات قلبی خواهد بود. (6)

شکل ملگننت malignant form)) مرض طبق نیز ممکن به مشاهده برسد و در طبقه عضلوی قلب myocardial)) تغیرات شدید تولید میشود و بعضاً حیوان یک دوره ابتدائی مرض را طی مینماید اما بعد از 5-6 روز دو باره به صورت آنی به عین مرض توأم بامشکلات تنفسی مصاب میشود. حیوان خیلی ضعیف، ضربان قلب آن نا منظم و در وقت تشنج convulsions)) می میرد. (2)

 وجود زخمهای دهان، بلع مواد غذایی را مانع شده و جراحات پای به وسیله عفونت های باکتریال مورد حمله قرار گرفته و لنگش در حیوان ایجاد میشو د. (4)

   قدرت باروری گاو ها در اثر مریضی کاهش یافته و یا به کلی ازبین میرود. مریضان تا یک هفته کمتر غذا میخورند و دچار لنگش، و ورم پستان میشوند. (9)

تشخیص

   تشخیص مرض توسط علایم کلینیکی و معاینات لابراتواری صورت میگیرد. غرض معاینات لابراتواری و تعین سیرعامل طبق نمونه ها از آبله ها یا وزیکل ها به طریقه خاص جمع آوری و به لابراتوار انتقال داده میشود. به کمک چندین روش آزمایشگاهی مانند تثبیت مکمل، خنثی سازی، آزمایش رسوبی درژل آگار، رشد تفریقی درکشتهای سلولی و اخیراً توسط الیزا میتوان ویروس عامل مرض طبق را از سایر ویروس های تاول زا تفکیک کرد. 

وقوع ناگهانی جراحات دهانی در تعداد زیاد از حیوانات یک گله تشخیص را آسان تر میسازد. (10) (5) (11) (15)

جهت تشخیض حقیقی مرض لازم است تاجهت تجرید و شناسائی عامل مرض طبق از میتود های لابراتواری استفاده به عمل آید. یعنی لازم است تا عامل حقیقی مرض طبق را از عامل امراض Stomatitis و Vesicular exanthema توسط میتود های لابراتواری ازهمدیگر تفریق نمود. طریقه های که جهت تجرید و تفریق ویروس های طبق از دیگر ویروس ها به کار میرود عبارت از تیشو کلچر Tissue culture)) کمپلمنت فکسیشن تست و تزریق به حیوانات تجربوی میباشد. (2)

جهت تشخیص لابراتوار از نسج اپیتلی ویزیکل ناکفیده تازه کفیده به اندازه یک گرام جمع آوری میشود جهت محافظت شخص که نمونه جمع آوری میکند باید حیوان قبلاً تعین شود. نمونه گرفته شده را در میدیای ترانسپورتی که شامل مقدار مساوی گلسیرول و 0.04M فاسفیت بفر دارای PH -7.2 -7.6 میباشد جابجا ساخته میشود ترجیع داده شود که درمیدیای مذکور انتی بیوتیک پنسلین 1000(IU) نیومایسین سولفات 100 (IU) پولمکسین Mycostatin 50 IU – Polymixin B 100 IU  جل گردد درصورتیکه Phosplcata Buffers -0.04 قابل دسترس نباشد از میدیای Tissue culture و یا PBS میتوان استفاده نمود اما تعین PH 7.2 -7.6  در گلیسرول و بفرسلاین مهم و ضروی است که  نمونه مذکور را در یخچال و یا داخل یخ لابراتوار ارسال باید کرد. (14)

گرچه علایم مانند جاری شدن لعاب دهن و لنگش پایها دلالت به مرض طبق میکند اما برای تایپ ویروس از آبله ها و شاریدگی ها مواد گرفته و به لابراتوار جهت تشخیص فرستاده شود. نمونه های ذیل دریک واقعه مرض طبق باید به لابراتوارفرستاده شود:

·       مواد آبله.

·       مایعات جمع شده ازحلقوم.

·       درصورت موجودیت تب خون به لابراتوار فرستاده شود.

·       سروم. (13)

تداوی

کدام تداوی مشخص وجود ندارد. تطبیق انتی بیوتیک های سیستمیک و استعمال انتی سپتیک ها بالای آفات پایها خطرعفونت های ثانوی را تقلیل خواهد داد. (6)

مرض طبق تداوی ندارد و تداوی توصیه نمی شود. تطبیق مواد ضد عفونی یا بستن قسمت های التهابی شده جهت حفاظت و جلوگیری از ملوث شدن و حمله بکتریای پتوجن استعمال میگردد. ازطریق تداویهای علامتی ممکن است علایم مریضی را تسکین داد اما این نوع تداوی ها از گسترش عفونت جلوگیری نمی کنند. (5) (2)

دربعضی از کشور ها روش های ریشه کنی مرض از طریق کشتار حیوانات مریض صورت میگیرد، اما تداوی آن منطقی نیست. (4)

ادویه خاص تاکنون برای تداوی مرض طبق تهیه نشده است و در حقیقت این مریضی را باید جز از امراض ویروسی غیر قابل تداوی به حساب آورد. در بعضی از ممالک مانند امریکا، انگلستان، نیوزیلند و آسترالیا، کانون های مریضی را معمولاً با کشتار دسته جمعی گله خاموش میکنند، به این دلیل در کشورهای مذکور سالها است این مرض مشاهده نشده است. شست و شوی دهان با سرکه رقیق و مالیدن گلیسرین یده، به بهبود زخم تاول ها کمک میکند، خوراندن غذا های نرم و قوی و علوفه سبز و تازه مشکل جویدن و بلعیدن را تا حدودی حل میکند.(8)

غذای ملایم و خوش مزه برای حیوان تهیه گردد، دهن و پای حیوان مریض با مواد ضد عفونی شسته شده تا از بروزعفونتهای ثانوی جلوگیری به عمل آید. در واقعات حاد تداوی مرض مذکور به وسیله مواد کیمیاوی به اثبات نرسیده است. (7)

دهن حیوان با زمچ و پا های آن توسط نیل توتیا شستشو میگردد. برعلاوه از انتی بیوتیک و انتی سپتیک های دیگر مانند پتالی، ایورنول، یوریک و غیره نیز استفاده میشود. (11)

به منظور کاهش مریضی حیوانات را و اکسیناسیون میکنند. تنها و اکسین است که مصرف عمومی دارد. بسیاری از کشور های اروپای با مصرف منظم این واکسین ها مریضی را به طور موفقیعت آمیز کنترول کرده اند. (9)

حیوان مریض را از گله جدا نموده و توسط محلول مخصوص Immundaction ، انتی سیروم گاو تحت تداوی قرار داده میشود. برای حیوان مریض غذای نرم، آب پاک آماده نموده و توسط مواد انتی سپتیک دهن حیوان را شسته و زخم های پا ها را به میتود های جراحی با استفاده از مرحم وانتی بیوتیک های خاص تحت تداوی قرار میدهند. و در صورت ضرورت از گلوکوز، سودیم کلوراید و کلسیم کلوراید نیز استفاده به عمل میآید. (14)

وقایه

واکسین ها در وقایه رول مهم دارند، واکسین های ملتی والینت multivalent در بسیاری کشور ها به شکل تجارتی دریافت میگردند. واکسین های کشته شده اجوانت adjuvant شده، گاو ها را تا به 4 ماه محافظه کرده میتواند. اگر مقدار تقویتی (بوستر) صورت گیرد، تا یک سال توسعه پیدا کند. ایجاب میکند تا واکسینیشن هر سال تطبیق گردد. (6) (7)

مراقبت جدی و متواتر مؤسسات وترنری به سطح جهانی غرض جلوگیری از شیوع این مرض توانسته از سرایت این مرض در نقاط مختلف دنیا جلوگیری به عمل آورد. نظر به قواه سرایت مرض، طرز مالداری، وضع اقتصادی جامعه، و موقیعت جغرافیائی میتود های خاص مبارزه با این مرض مورد تطبیق قرار میگیرد. در ممالک مانند امریکا، کانادا، انگلستان، جاپان و آسترالیا حیوانات مریض را از بین برده و دولت ها در مقابل جبران خصاره مینمایند، که بعداً تمام ساحات فارمهای مورد تحدید را دیزانفکشن یا ضد عفونی مینمایند تا مرض تحت کنترول درآید. در بعضی ممالک اروپای برعلاوه تدابیر بالا حیوانات حساس را واکسین نیز میکنند، که اکثرممالک آسیائی، افریقائی، وامریکای جنوبی واکسیناسیون حیوانات در اوقات مختلف سال صورت گرفته شرایط قرانطینی، تدابیر حفظ الصحوی مراعات میگردد اما کشتار حیوانات مریض به طور استثنائی صورت میگیرد. در افغانستان فعلاً یک ارگان از طرف FAO جهت تحت کنترول در آوردن این مرض و PPR مجددانه فعالیت میکند البته پنج کشور آسیائی شامل این پروگرام میباشد و جهت جلوگیری از این مرض میتودینگ واکسینیشن مورد استفاده قرار میگیرد. (14)

واکسین ترای ویلنت Trivalent( دارای سترین  A,OوC میباشد) کشته شده به صورت عموم جهت وقایه حیوانات استعمال میشود و معافیت که از تطبیق این نوع واکسین ها به میان میآید برای مدت 6-8 ماه دوام مینماید. برای اینکه ازسرایت و انتشار مرض طبق جلوگیری به عمل آید لازم است تا نقاط ذیل مد نظرگرفته شود.

Ø    از وارد نمودن حیوانات و محصولات حیوانی از کشورهای که درآن مرض طبق به شکل انزوتیک میباشد مطلقاً خودداری به عمل آید. از خریداری و وارد نمودن کاه، بیده، سبزیجات و غیره از کشور های مذکور نیز جلوگیری گردد. در صورتیکه حیوانات از کشورهای که مرض طبق در آن بعضی اوقات شیوع مینماید خریداری شود لازم است تا حیوانات مذکور تازمانیکه قناعت حاصل شود تحت قرنطین قرار داده شود و بعداً با حیوانات دیگر یکجا گردند.

Ø          باید زیاد محتاط بود تا ازدخول گوشت خام که ازمناطق مریض وملوث وارد میشود جداً جلوگیری به عمل آید.

Ø       لباس ها و دیگر مواد که ذریعه اشخاص که از مناطق ملوث و مریض میآیند لازم است تا به صورت صحیح ضد عفونی یا تعقیم گردند. (2)

درصورت وقوع در ایالات متحده، روش ریشه کنی از طریق قرنطینه و کشتار به کار گرفته شده در حالیکه برنامه های واکسیناسیون در کاهش میزان بروز مریضی در برخی کشورها مؤثر بوده، لیکن به ریشه کنی منجر نشده است. بعضی از کشور ها با ممنوعیت واردات محصولات گوشتی و محصولات فرعی آن از کشورهای آلوده در پیشگیری از وقوع مریضی بسیار موفق بوده اند. (9)

نتیجه گیری

با مطالعه وتحریر مطالب فوق به این نتیجه میرسیم که، مرض طبق یاFMD)) که بنام بیماری پاودهان نیزیاد میشود ویک مرض عفونی، ساری و ویروسی است که تب وشاریده گی دهن،پایها وپستان رادر حیوانات سم دار ایجاد مینماید. اولین گزارش درمورد این مرض درسال 1514 در ایتالیا ارائه شد.

   عامل مرض طبق یک ویروس(RNA) بدون پوشش بوده که قطرآن 21-25 nm)) نانومتر بوده که ازخانواده پیکورناویریده Picornaviridae)) میباشد وفقط ازیک جنس آفتوویروس Aphthovirus)) تشکیل شده است واین ویروس به هفت تایپ زیر تقسیم میشود.

مانند،  (C)،(A) ،  (O)، SAT1)) ، SAT2)) ، SAT3)) و Asia 1)) میباشد.

تمام آنها به استثنای SAT2)) و SAT3)) درآسیا به وقوع میپیوندد.

   علایم مانند تشکیل زخمها درحلق وسقف دهان، درپوست ناحیه تاجی میباشد وبعضی اوقات سم ها می افتد. وبعضی اوقات علایم مانند تشنگی ولاغری در حیوانات دیده میشود. ادامه ازدست دادن وزن جسم درنتیجه سبب سقط جنین ومرض شکر میگردد. حیوان تب شدید میداشته باشد، همچنان حیوان افسرده، بی اشتها والتهاب دردناک دردهن حیوان به ملاحظه میرسد و مقدارزیاد لعاب دهن حیوان خارج میگردد، لعاب مذکوربه شکل رشته های طویل ازدهن حیوان آویزان میباشد، لب های حیوان چلپ چلپ میکند وبه احتیاط کامل نشخوار یا چیزی را می جود یعنی حیوان نشخوارنمی کند. جراحات مریضی مانند زخم روی زبان، پستان وبین سم ها به مشاهده میرسد ونیزکم اشتهای، سستی، وقدرت تولیدی شیرکم به حیوان به مشاهده میرسد وهمچنان حیوان لاغر میشود.

   تشخیص مرض توسط علایم کلینیکی ومعاینات لابراتواری صورت میگیرد. غرض معاینات لابراتواری وتعین سیرعامل طبق نمونه ها از آبله ها یا وزیکل ها به طریقه خاص جمع آوری وبه لابراتوار انتقال داده میشود. به کمک چندین روش آزمایشگاهی مانند تثبیت مکمل، خنثی سازی، آزمایش رسوبی درژل آگار، رشد تفریقی درکشتهای سلولی واخیراً توسط الیزا میتوان ویروس عامل مرض طبق را ازسایر ویروس های تاول زا تفکیک کرد.

   دراین مرض کدام تداوی مشخص وجود ندارد. تطبیق انتی بیوتیک های سیستمیک واستعمال انتی سپتیک ها بالای آفات پاها خطرعفونت های ثانوی راتقلیل خواهد داد.

مرض طبق تداوی ندارد وتداوی توصیه نمی شود. تطبیق مواد ضد عفونی یابستن قسمت های التهابی شده جهت حفاظت وجلوگیری ازملوث شدن وحمله بکتریای پتوجن استعمال میگردد.

   ازطریق تداویهای علامتی ممکن است علایم مریضی را تسکین داد اما این نوع تداویها از گسترش عفونت جلوگیری نمی کنند.

   دربعضی ازکشورها روشهای ریشه کنی مرض ازطریق کشتار حیوانات مریض صورت میگیرد، اما تداوی آن منطقی نیست.

   واکسین ها دروقایه رول مهم دارند. واکسین های مولتی والینتmultivalent دربسیاری کشورها به شکل تجارتی دریافت میگردند.

   واکسین های کشته شده اجوانت adjuvant شده، گاوها را تا به 4 ماه محافظه کرده میتواند. اگر مقدار تقویتی (بوستر) صورت گیرد، تا یک سال توسعه پیدا میکند. ایجاب میکند تا واکسینیشن هرسال تطبیق گردد.

 

سفارشات

   نکات ذیل به طورخلاصه توصیه میشود که:

v   ازوارد نمودن حیوانات ومحصولات حیوانی ازکشورهایکه درآن مرض طبق به شکل انزوتیک میباشد مطلقاً خودداری به عمل آید.

v   از خریداری ووارد نمودن کاه، بیده، سبزیجات وغیره ازکشورهای مذکور نیز جلوگیری گردد.

v    درصورتیکه حیوانات ازکشورهای که مرض طبق درآن بعضی اوقات شیوع مینماید خریداری شود لازم است تا حیوانات مذکورتازمانیکه قناعت حاصل شود تحت قرنطین قرار داده شود وبعداً با حیوانات دیگر یکجا گردند.

v   باید زیاد محتاط بود تا ازدخول گوشت خام که ازمناطق مریض وملوث وارد میشود جداً جلوگیری به عمل آید.

v   لباس هاودیگر مواد که ذریعه اشخاص که ازمناطق ملوث ومریض میآیند لازم است تا به صورت صحیح ضد عفونی یا تعقیم گردند. (2)

v   به سطح محلی تمام حرکات مواشی ازرمه مصاب شده به مارکیت باید فوراً توقف داده شوند.

v   درچراگاه ها حیوانات باید یکجا برده نشوند.

v   به سطح منطقوی وملی کنترول مناسب باید درنظرگرفته شود.

v   درحمل ونقل حیوانات باید قیودات وضع شود.

v   قرنطین وکنترول سرحدات صورت گرفته همچنان کمپاین ((campaign واکسینیشن شروع گردد.

v   حیوانات سالم ازمریض جدا وتحت مراقبت جدی قرارگیرند.

v   درهنگام شیوع مرض تمام تدابیر حفظ الصحوی مراعات گردد.

v   واردات محصولات گوشتی ومحصولات فرعی ازکشورهای آلوده ممنوع شود.

v   محصولات حیوانی ودیگر مواد لازم باید به صورت صحیح ضد عفونی شوند.

v   قبل ازشیوع مرض حیوانات باید واکسین شوند.

v   غذای ملایم وخوش مزه برای حیوان تهیه گردد.

v   دهن حیوان با زمچ وپایهای آن توسط نیل توتیا شستشوگردد.

v   ریشه کنی مرض ازطریق کشتار حیوانات مریض صورت گرفته، اما تداوی آن منطقی نیست.

v   ازانتی بیوتیک وانتی سپتیک های دیگرمانند پتالی، ایورنول، یوریک وغیره نیزاستفاده شود.

v   ازگلوکوز، سودیم کلوراید وکلسیم کلوراید نیزاستفاده به عمل آید.

v   توسط مواد انتی سپتیک دهن حیوان را شسته وزخم های پایها را به میتود های جراحی بااستفاده از مرحم وانتی بیوتیک های خاص تحت تداوی قراردهند.

v   تطبیق انتی بیوتیک های سیستمیک واستعمال انتی سپتیک ها بالای آفات پاها خطرعفونت های ثانوی راتقلیل خواهد داد.

v   مرض طبق تداوی ندارد وتداوی توصیه نمی شود.

 

 

 

 

ماخذ

 

1.     آل داود – سید جاوید – رهنمای سریع بیماری های قابل انتقال بین حیوان وانسان – انتشارات آیش ونقش مهر – 1380 – صفحه – 100-101))

2.     بلغاریائی – Varadsky – امراض ساری – نشرات فاکولته وترنری – 1359 – صفحه – 78-84))

3.     پارک – ر . د . – ترجمه – کاظمی شیرازی – دکتررضا – دامپروری – دانشگاهی ، تهران – 1369 – صفحه – 171-172))

4.     ذوقی – دکتراسماعیل – بیماریهای قابل انتقال بین انسان وحیوان – موسسه تحقیقات واکسین وسرم سازی رازی – 1376 صفحه – 257-267))

5.     رضاصیفی آباد شاپوری –  دکترمسعود – تشخیص بیماریهای ویروسی دردامپزشکی – دانشگاه شهید چمران اهواز – 1382 – صفحه – 273-278))

6.     شرمن – دیویدام – ترجمه – مهربان – داکترعبدالمتین – رهنمای سریع برای کلینیک های ساحوی وترنری – UNDP/ OPS به همکاری تخنیکی FAO livestock project – 1995 – صفحه – 4-6))

7.     ضیا – ضیاالدین – مبادی مالداری – پوهنتون کابل پوهنحی زراعت – 1384 – صفحه – 170-171))

8.     فضایلی نژاد – فریدون – بیماریهای دام وطیور – مرزدانش ، تهران – 1384 – صفحه – 18-26))

9.     کریمی – دکترناصر – ویروس شناسی دامپزشکی – موسسه انتشارات وچاپ دانشگاه تهران – 1376 – صفحه – 130-140))

10.            معتمدی – غلام رضا – اپیدمیولوژی کاربردی دامپزشکی – آییژ – 1378 – صفحه – 8-11))

11.            نیاز – نورمحمد – دانستنی های مالداری ووترنری – اداره کتابخانه های سیاراریک – 1380 – صفحه – 44-45))

12.            هنرآموز – علی – مقدمه بردامپروری – مرکزنشردانشگاه صنعتی اصفهان – 1381 – صفحه – 445))

13.            با همکاری FAO کابل – فشرده معلومات درمورد امراض بدون سرحد حیوانی – نشریه وترنری کابل – 1385 – صفحه - 6-11))

14.            با همکاری وترنری کابل – معلومات برای بیماری FMD – وترنری مزارشریف – 1385 – صفحه – 1-5))

15.           Rlung – Lutfullah – 2005 – Farmer Training Menual – Balkh Dairy – FAO – Mazar – Balkh – Afghanistan.

16.           http:// www. rkm.com.au / VIRUS/ Foot and mouth /FMDV – Life – cycle – 500. jpg

17.           http:// www. cbsnews. com / htdocs / Foot and mouth / images / explainer virus. Jpg

18.           http://www. oie. Int /eng / publicat / images / FMDV. Jpg

19.           http;//www.sciencemuseum.org.uk/online/electron/images/fmdv. Jpg

20.           http://www.pathport.vbi.vt.edu/pathinfo/pathogens/FMDV-2.html #kitching3

21.           http://www.defra.gov.uk/foot and mouth/images/signs/12.jpg

22.           http://www.csiro.eu/images/mediaReleaser/FMDtrottersimall.jpg

23.           http://pathport.vbi.vt.edu/pathinfo/pathogens/FMDV-2.html #Musser

24.           http://www.defra.gov.uk/foot and mouth/images/signs/3.jpg

25.           http://www.agric.nsw.gov.au/reader/an-health-fmd

26.           http://www.sheep and goat.com/Index.html

 

 

 

 

+ نوشته شده توسط محم کریم "بیگزاد" در شنبه 1388/05/17 و ساعت 13:47 |